ADOLF VON HARNACK
MARCION: DAS
EVANGELIUM VOM FREMDEN GOTT
Beilage II, Seite 31*—39*
31*
Beilage II: Cerdo und
Marcion.
Irenaeus I, 27, 1: Κέρδων δέ
τις (voran stehen die Ebioniten und Nikolaiten) ἀπὸ τῶν περὶ τὸν Σίμωνα
τὰς ἀφορμὰς λαβὼν καὶ ἐπιδημήσας ἐν τῇ ‛Ρώμῃ ἐπὶ ‛Υγίνου ὄγδοον ³
κλῆρον τῆσ ἐπισκοπικῆς διαδοχῆς ἀπὸ τῶν ἀποστόλων ἔχοντος ἐδίδαξε τὸν
ὑπὸ τοῦ νόμου καὶ προφητῶν κεκηρυγμένον θεὸν μὴ εἶναι πατέρα τοῦ κυρίον
ἡμῶν ’Ιησοῦ Χριστοῦ τὸν μὲν γὰρ γνωσίζεσθαι, τὸν δὲ ἀγνῶτα εἶναι, καὶ
τὸν μὲν δίκαιον, τὸν δὲ ἀγαθὸν ὑπάρχειν. 7
δεξάμενος δὲ αὐτὸν Μαρκίων ὁ Ποντικὸς ηὔξησεν τὸ διδασκαλεῖον
ἀπηρυθριασμένως βλασφημῶν.
Griechisch
bei Eusebius, historia ecclesiastica IV, 11 und z. T. auch bei
Hippolyt, Philos. VII, 37 u. a. — 3 ὄγδοον ist für Irenäus
richtig, obgleich Iren. Lat. u. Eusebius ἔνατον bieten — 7 ἐγνῶσθαι ...
ἄγνωστον Hippolyt.
Irenaeus III, 4, 3: Κέρδων δ’ ὁ πρὸ
Μαρκίωνος καὶ αὐτὸς (wie Valentin) ἐπὶ ‛Υγίνου, ὃς ἦν ὄγδοος ²
ἐπίσκοπος, πολλάκις εἰς τὴν ἐκκλησίαν ἐλθὼν καὶ ἐξομολογούμενος οὕτως
διετέλεσε, ποτὲ μὲν λαθροδιδασκαλῶν, ποτὲ δὲ πάλιν 4
ἐξομολογούμενος, ποτὲ δὲ ὑπό τινων 5
ἐλεγχόμενος ἐφ’ οἷς ἐδιδασκε κακῶς καὶ ἀφιστάμενος τῆς τῶν ἀδελφῶν 6 συνοδίας. „Marcion autem illi succedens
invaluit sub Aniceto.”
Griechisch
bei Eusebius, historia ecclesiastica IV, 11 — 2 ὄγδοος Iren. Lat.,
ἔνατος Eusebius, Cypr. ep. 74, 2 und Pseudotertullian, Carmen III, 293
— 4 πάλιν fehlt bei Iren. Lat. — 5 ὑπό τινων fehlt bei Eusebius — 6
ἀδελφῶν Eusebius, religiosorum hominum (=θεοσεβῶν) Iren. Lat.,
wahrscheinlich richtig.
Tertullian, adversus Marcionem I,
2: „Marcion habuit et Cerdonem quendam informatorem scandali huius, quo
facilius duos deos caeci perspexisse se existimaverunt”. Cf. I, 22:
„(,Bonus deus’) a Tiberio, immo, quod verius, a Cerdone et Marcione”;
III, 21: „Nullo adhuc Cerdone, nedum Marcione”; IV, 17: „Nec Marcion
aliquid boni de thesauro Cerdonis malo protulit”.
Pseudotertullian, adversus omnes
haereses 6: „Accedit his (scil. Valentino et discipulis eius) Cerdo
quidam. hic introducit
32*
Beilage II: Cerdo und Marcion
initia duo, i. e. duos deos,
unum bonum et alterum saevum, bonum superiorem, saevum huius mundi
creatorem. hic prophetias et legem repudiat, deo creatori renuntiat,
superioris dei filium Christum venisse tractat, hunc in substantia
carnis negat, in phantasmate solo fuisse pronuntiat nec omnino passum,
sed quasi passum, nec ex virgine natum, sed omnino nec natum.
resurrectionem animae tantummodo probat, corporis negat. solum
evangelium Lucae nec tamen totum recipit. apostoli Pauli neque omnes
neque totas epistolas sumit. Acta Apostolorum et Apocalypsin quasi
falsa reicit. post hunc discipulus ipsius emersit, Marcion”.
Hippolyt, Philos. VII, 10: Τίνα Κέρδωνι ἔδοξε, καὶ αὐτῷ τὰ
’Εμπεδοκλέους εἰπόντι καὶ κακῶς προβιβάσαντι τὸν
Μαρκίωνα. VII, 37: Κέρδων δέ τις καὶ αὐτὸς ἀφορμὰς ὁμοίως παρὰ τούτων
λαβὼν καὶ Σίμωνος, λέγει τὸν ὑπὸ Μωσέως καὶ προφητῶν θεὸν κεκηρυγμένον
μὴ εἶναι πατέρα ’Ιησοῦ Χριστοῦ τοῦτον μὲν γὰρ
ἐγνῶσθαι, τὸν δὲ τοῦ Χριστοῦ πατέρα εἶναι ἄγνωστον, καὶ τὸν μὲν εἶναι
δίκαιον, τὸν δὲ ἀγαθόν˙ τούτου δὲ τὸ δόγμα ἐκράτυνε Μαρκίων κτλ. X, 19:
Μαρκίων ὁ Ποντικὸς καὶ Κέρδων ὁ τούτου διδάσκαλος καὶ αὐτοὶ ὁρίζουσιν
εἶναι τρεῖς τὰς τοῦ παντὸς ἀρχάς, ἀγαθόν, δίκαιον, ὕλην.
Epiphanius, haer. 41, 1: Κέρδων τις τούτους (die
Archontiker) καὶ τὸν ‛Ηρακλέωνα διαδέχετει
ἐκ τῆς αὐτῆς ὢν σχολῆς, ἀπὸ Σίμωνός τε καὶ Σατορνίλου λαβὼν τὰς
προφάσεις. οὗτος μετανάστης γίνεται ἀπὸ τῆς
Συρίασ καὶ ἐπὶ τὴν ‛Ρώμην ἐλθών... ‛Ο Κέρδων ἐν χρόνοις ‛Υγίνου γέγονεν
ἐπισκόπου, τοῦ ἔνατον κλῆρον ἄγοντος ἀπὀ τῆς τῶν περὶ ’Ιάκωβον καὶ
Πέτρον καὶ Παῦλον ἀποστόλων διαδωχῆς... Δύω καὶ οὗτος ἀρχὰς κεκήρυχεν
τῷ βίῳ καὶ δύο δῆθεν θεούς, ἕνα ἀγαθὸν καὶ [ἕνα] ἄγνωστον τοῖς ἅπασιν,
ὃν καὶ πατέρα τοῦ ’Ιησοῦ κέκληκεν, καὶ ἕνα τὸν δημιουρχόν, πονηρὸν ὄντα
καὶ γνωστόν, λαλήσαντα ἐν τῷ νόμῳ καὶ[ἐν]τοῖς προφήταις φανέντα καὶ
ὁρατὸν πολλάκις
γενόμενον˙ μὴ εἶναι δὲ τὸν Χριστὸν γεγεννημένον ἐκ Μαρίας μηδὲ ἐν σαρκὶ
πεφηνέναι, ἀλλὰ δοκήσει ὄντα καὶ δοκήσει πεφηνότα, δοκήσει δὲ τὰ ὅλα
πεποιηκότα καὶ
αὐτὸς δὲ σαρκὸσ ἀνάστασιν ἀπωθεῖται, παλαιὰν δὲ ἀπαγορεύει διαθήκην τήν
[τε] διὰ Μωυσέωσ καὶ τῶν προφητῶν, ὡς ἀλλοτρίαν οὖσαν θεοῦ.
ἐληλυθέναι δὲ τὸν Χριστὸν ἀπὸ τῶν ἄνωθεν ἐκ τοῦ ἀγνώστου πατρὸσ εἰς
ἀθέτησιν τῆσ τοῦ κοσμοποιοῦ καὶ δημιουργοῦ ἐνταῦθα, φησίν, ἀρχῆς καὶ
τυφαννίδος ὥσπερ ἀμέλει καὶ πολλαὶ τῶν αἱρέσεων ἐξεῖπαν. ὀλίγῳ δὲ τῷ
χρόνῳ οὗτος ἐν ‛Ρώμῃ μενόμενος
μεταδέδωκεν αὐτοῦ τὸν ἰὸν Μαρκίωνι˙ διόπερ τοῦτον ὁ Μαρκίων διεδέξατο.
haer. 41, 3: λέγει δὲ ὁ ᾐλίθιος καὶ τὸν νόμον καὶ τοὺς προφήτας τῆς
33*
Beilage II: Cerdo und Marcion
φαύλης καὶ ἐναντίας εἶναι
ἀρχῆς, τὸν δὲ Χριστὸν τῆς ἀγαθῆς... Καὶ πολλά μοι ἔστι περὶ μαρτυριῶν
λέγειν, καθὼς συναγείρας σχολὴν ἑαυτῷ ἐποίησεν ὁ ἐπὶ συγκυρήματι πονηρῷ
τῷ κόσμῳ ἐπιβλαστήσας καὶ πλανήσας τοὺς ὑπ’ αὐτοῦ πεπλανημένους. haer.
42, 1: Μαρκιóν ἐχ τούτου τοῦ προειρημένου Κέρδωνος τὴν πρόφασιν
εἰληφώς. 42, 1: Marcion, von der
römischen Gemeinde
abgewiesen, προσφεύγει τ. Κέρδωνος αἱρέσει. haer. 42, 3: ῎Ελααβε (ὁ
Μαρκίων) τὴν πρόφασιν παρὰ τοῦ προειρημένου Κέρδωνος, γόητος καὶ
ἀπατηλοῦ. καὶ αὐτὸς μὲν γὰρ δύο κηρύττει ἀρχάς, προσθεὶς δὲ πάλιν
ἐκείῳ, φημὶ τῷ Κέρδωνι, ἕτερόν τι παρ’ ἐκεῖνον δείκνυσι, λέγων τρεῖς
εἶναι ἀρχάς. Haer. anacph. p. 142: Κερδωνιανοί, οἱ ἁπὸ Κέρδωνος τοῦ
‛Hρακλέωνος διαδηξαμένου τὴν μετοχὴν τῆς πλάνης, ἀπὸ δὲ τῆσ
Συριáς εἰς ‛Ρώμην μεταναστάντος καὶ κήρυγμα ἑαυτοῦ ἐκθεμένου ἐν
χρόνοις ‛Υγίνου ἐπισκόπου δύο δὲ ἀρχὰς κηρύττει οὗτος ἐναντίας, μὴ
εἶναι δὲ τὸν Χριστὸν γεννητόν, ὁμοίως τε νεκρῶν ἀνάστασιν ἀθετῶν καὶ
τὴν παλαιὰν διαθήκην.
Filastrius, haer. 44 (nach Herakleon, Markus,
Kolarbasus): „Cerdon autem quidam surrexit post hos, peius suis
doctoribus
praedicans. qui cum venisset Romam de Syria, ausus est dicere duo esse
principia, id est unum deum bonum et unum malum, et deum quidem bonum
bona facere, et malum mala; Iesum autem salvatorem non natum adserit de
virgine nec apparuisse in carne, sed de caelo descendisse et putative
visum fuisse hominibus ¹, qui non videbatur, inquit, vere, sed
erat
umbra; unde et putabatur quibusdam pati, non tamen vere patiebatur.
haer. 45: Marcion autem discipulus eius” etc.
Was Eusebius (Chron. Arm. S. 221 Karst:
Unter des Hyginus römischem Bistum kamen Valentinus, der
Sektenstifter, und Cerdo, Vorsteher der Marcionitensekte, nach Rom”;
Chron. heron. S. 202 Helm:
„Sub Hygino Romanae urbis episcopo
Valentinus haeresiarches et Cerdo, magister Marcionis, Romam
venerunt”), Theodoret (haer.
fab. I, 24: Μαρκίων καὶ Κέρδων, ὁ τούτου διδάσκαλος... ὁ Κέρδων ἐγένετο
ἐπὶ ’Aντωνίνου τοῦ πρώτου), Cyprian
(ep. 74, 2: „Marcionis magister
Cerdon sub Hygino episcopo, qui in urbe nonus fuit, Romam venit, quem
Marcion secutus”), Firmilian
(Cypr., ep. 75, 5: „Marcion, Cerdonis discipulus, invenitur sero post
apostolos”),
—————
¹ sed de caelo ..... et: ne de
celo ... sed A, nec de caelo .... sed B
Marx.
34*
Beilage II: Cerdo und Marcion
Pseudotertullian ¹ und Syncellus ² bringen, ist aus
Irenäus
geflossen ³.
—————
Justin, Clemens und Origenes berichten nichts
über Cerdo; aber auch Tertullian hat augenscheinlich nichts von
ihm gewußt; denn das Wenige, was er bringt, muß aus seiner
Lektüre des
Irenäus abgeleitet werden, da es ganz farblos ist und dadurch
verrät, daß es aus einer sekundären Quelle stammt.
Dieses
Nicht-Wissen Tertullians ist von Wichtigkeit, da er sich doch so viel
mit Marcion
beschäftigt hat. Auch in dem „Brief” Marcions kann nichts
über
ihn gestanden haben, und vor allem — die
Kirche Marcions hat
augenscheinlich vollständig über
—————
¹ Carmen adv. Marc. I, 41:
„Haec vobis per
Marcionem, Cerdone magistro | Terribilis refuga adtribuit fera munera
mortis”; III, 282 ff: „Sextus Alexander Sixto commendat ovile Post
expleta sui qui lustri
tempora tradit | Telesforo; excellens hic erat martyrque fidelis | Post
illum socius legis certusque magister, | Cum vestri sceleris socius,
praecursor et auctor | Advenit Romam Cerdo, nova vulnera gestans, |
Detectus, quoniam voces et verba veneni | Spargebat furtim: quapropter
ab
agmine pulsus | Sacrilegum genus hoc genuit spirante dracone. |
Constabat pietate vigens ecciesia Romae | Composita a Petro, cuius
succesor et ipse | Iamque loco nono cathedram suscepit Hyginus”. Die
Verbindung Cerdos mit Telesforus wird aus Tertullian, de praescriptione
haereticorum 30
geflossen sein (s. o.).
² P. 662, 13:
Κατὰ τοὺς χρόνους ‛Υγίνου
καὶ Πίου ἐπισκόπων ἕως ’Aνικήτου Οὐαλεντιανὸς καὶ Κέρδων, ἀρχηγοὶ τῆς
Μαρκίωνος αἱρέσεως, ἐπὶ ‛Ρώμης ἐγνωρίζοντο.
³ Die späteren Häreseologen verdienen
keine
Erwähnung; doch sei als Probe verzeichnet, daß der
„Prädestinatus”
haer. 21 ff Marcion, Apelles, Cerdo ordnet, dem Marcion zwei Prinzipien
beilegt (gut und böse), aber bemerkt, daß Epiphanius ihm
drei Prinzipien
beilege, doch schreibe Eusebius (s. bei Rhodon) diese nicht dem Marcion
selbst zu, sondern einem gewissen Synerus. (Dies nach Augustin, haer.
22.) Über Cerdo wird dann nach Irenäus und Hippolyt berichtet
(doch
ist das auch dem Augustin entnommen) und dazu mitgeteilt: „Contra hunc
suscepit sanctus Apollonius episcopus Corinthiorum eumque omni cum
synodo orientali damnavit.” Das ist Fabelei. Merkwürdig ist,
daß noch
der 4. Kanon der 2. Synode von Braga (i. J. 563) des Cerdo vor Marcion,
Manichäus und Priszillian gedenkt. Ein Jahrhundert vorher hat Leo
I
(ep. 15, 4) den Doketismus der Priszillianer auf Cerdo und Marcion
zurückgeführt. Auf Eusebius' Chronik geht die Nachricht des
armenischen Chronisten Samuel zurück, Valentin und Cerdo seien
vier Jahre vor dem Tode Hadrians nach Rom gekommen.
35*
Beilage II: Cerdo und Marcion
ihn geschwiegen. Niemand hat
jemals, soviel wir wissen, von
Marcion selbst ¹ oder von seinen Anhängern ein Wort über
Cerdo gehört; Marcion und nur
er, gilt ihnen als der
gefeierte Stifter der wahren christlichen Kirche, und nicht einmal als
Vorläufer haben sie Cerdo gelten lassen. Diese Erkenntnis
muß dem
entgegengesetzt werden, was Irenäus und Hippolyt, die einzigen Zeugen, die wir für
Cerdo besitzen, über das Verhältnis
Marcions zu Cerdo berichten. Für die Schätzung kommt nur
jener in
Betracht; denn dieser hat jenen gelesen, und es ist anzunehmen,
daß er
seine Schätzung Cerdos von ihm übernommen hat.
Das πρῶτον ψεῦδοσ, das sich Irenäus hat zu
Schulden kommen lassen, liegt darin, daß er Marcions Kirche als „Schule” (διδασκαλεῖον) behandelt, die Cerdo
gestiftet und Marcion (als
sein Diadoche im Lehramt) verstärkt habe. Er überträgt
damit
in ganz unstatthafter Weise auf Marcions Schöpfung die
Schulorganisation.
Sobald man aber festhält, daß diese Schöpfung eine
große, das
Reich umspannende Kirche war
— und niemand kann das bezweifeln —, so wird die Behauptung des
Irenäus, Marcion sei der Diadoche Cerdos, einfach hinfällig.
Es kann sich nur darum handeln, ob
und welche sekundäre Einflüsse Marcions Lehre von Cerdo
erhalten hat, bezw. was Cerdo gelehrt hat.
Gewiß schöpfte Irenäus aus einer
guten
römischen Quelle — man darf annehmen, daß es sozusagen eine
offizielle
war —; denn das beweisen die genauen Angaben über die Zeit der
Ankunft
Cerdos in Rom ², über sein wechselndes Verhältnis zur
römischen Gemeinde, über Verhandlungen, die mit ihm
geführt
worden sind, und über sein schließliches Ausscheiden. Cerdo
muß unzweifelhaft ein Häretiker gewesen sein, der bedeutend
genug war,
um die römische Gemeinde em paar Jahre lang zu beunruhigen. Aber
stand in dieser Quelle wirklich, daß Cerdo zwei Götter
unterschieden hat. den erkennbaren
und gerechten Gott des
A.T.s und den unerkennbaren
und guten Gott, den Vater
Jesu
Christi? Dies und nicht mehr
—————
¹ Auch in den
„Antithesen” kann
nichts über Cerdo gestanden haben; sonst hätte es Tertullian
hervorgeholt.
² Daß er ἀπὸ τῶν περὶ τὸν Σίμωνα τὰς ἀφορμὰς ἔλαβε, ist eine
unerhebliche Angabe des Irenäus.
36*
Beilage II: Cerdo und Marcion
sagt Irenäus von der
Lehre Cerdos; aber es genügt, um Marcion nahezu die
Originalität zu nehmen. Nach Tertulliam (I, 19) war das „proprium
et principale opus Marcionis“ die Trennung von Gesetz und Evangelium
und damit die Trennung des Gottes des Moses und der Propheten von dem
Vater Jesu Christi, des Gerechten
von dem Guten. Wenn schon Cerdo so gelehrt hat, was bleibt
für Marcion übrig? Notwendig entsteht hier der Verdacht,
daß Irenäus die Hauptlehre Marcions einfach auf Cerdo
übertragen hat, weil er in seiner Quelle gelesen, daß Cerdo
als Lehrer Marcion beeinflußt hat; denn eine Beziehung zwischen
beiden Häretikern muß allerdings dort gestanden haben ¹.
An sich ist es schon nicht wahrscheinlich, daß
in einer chronikartigen Quelle — denn als solche muß man sich die
Vorlage des Irenäus denken — ein so präziser Bericht
über Cerdos Lehre gestanden hat, wie der oben angeführte Satz
ihn enthält. Entweder hat dort nichts gestanden oder mehr; um dies
zu entscheiden, ist Hippolyts Zeugnis heranzuziehen.
Hippolyt hat den Irenäus gelesen, das ist
sicher ². Aber ebenso sicher ist, daß er neben ihm noch eine
Quelle benützt hat, wie die bei Irenäus fehlende Angabe
beweist, Cerdo sei aus Syrien nach Rom gekommen. Festzustellen, was in
dieser Quelle gestanden hat, ist nicht ganz einfach, weil die drei
Zeugen des Syntagmas, auf dessen Zeugnis es allein ankommt, stark
auseinandergehen, Filastrius auch den Epiphanius eingesehen hat und
dieser sowohl vom Syntagma Hippolyts als auch von Irenäus
abhängig ist und dazu in seiner Weise durch Ausspinnungen usw.
fabuliert ³. Ganz deutlich ist ferner, daß Pseudotertullian
auf eigene Hand den Cerdo noch dreister für Marcion substituiert.
—————
¹ Eventuell hat schon die
Quelle selbst das Verhältnis übertrieben.
² In seiner unwürdigen Buchmacherei hat er
sogar in der „Refutatio“ wider eigenes besseres Wissen (s. das
Syntagma) einfach den Irenäus abgeschrieben.
³ Zu den Fabeleien gehört, daß Cerdo
der Diadoche der Archontiker und Herakleons sei, zugleich aber sich an
Simon Magus und Satornil angelehnt habe, ferner daß er nur kurze
Zeit in Rom gewirkt hatte, als er dem Marcion die Nachfolgeschaft
übergab (aus den chronologischen Angaben für beide
herausgesponnen), weiter der Satz (41, 3) καὶ πολλά μοι στι περὶ
μαρτυριῶν λέγειν κτλ., sodann die Erzählung, Marcion habe sich
infolge seiner Ablehnung seitens der römischen Presbyter zu Cerdo
geflüchtet
37*
Beilage II: Cerdo und Marcion
wenn er schreibt: „Solum
evangelium Lucae, nec tamen totum recipit. apostoli Pauli neque omnes
neque totas epistulas sumit. Acta Apostolorum et Apocalypsin quasi
falsa reicit“. Unter solchen Umständen muß man hier bei
Bestimmung dessen, was im Syntagma Hippolyts gestanden hat, besonders
vorsichtig sein. Die genaue Prüfung ergibt, daß Cerdo nach
der Hippolyt vorliegenden Quelle allerdings zwei Götter gelehrt
hat, aber einen guten und
einen bösen (Filastrius:
„unum deum bonum et unum malum“, Pseudotertullian: „unum bonum et
alterum saevum“, Epiphanius: ἕνα ἀγαθὸν καὶ ἕνα τὸν δημιουργὸν πονηρὸν
ὄντα); der Gute hat (nach Filastrius) das Gute geschaffen, der
Böse das Böse (nach Epiphanius und Pseudotertullian ist
dieser der Weltschöpfer). Das
ist der bekannte gnostische Gegensatz und nicht der Marcions‚
den Irenäus also zu Unrecht hier eingeführt hat. Daß
Cerdo das A. T. verworfen hat, ist ebenfalls gemeingnostisch und eine
einfache Konsequenz der Zweigötter-Lehre. Ferner hat er nach der
Quelle streng doketisch gelehrt (wie Satornil) und daher Jesus nicht
geboren werden, sondern ihn als himmlische Erscheinung in einem
Scheinleib auftreten und als bloßes Phantasma leiden lassen. Da
Marcion in bezug auf den Erlöser ebenso lehrte, wird vielleicht
hier die Abhängigkeit Marcions von Cerdo zu suchen sein ¹.
Was aber den Gegensatz des bekannten und unbekannten
Gottes betrifft, den Irenäus für Cerdo feststellt, so mag
diese Angabe richtig sein; aber sie deckt sich nicht mit den beiden
Gottheiten Marcions. Das Charakteristische nämlich für
Marcions neuen Gott ist nicht, daß er der Unbekannte, sondern daß er der
Fremde ist. Diese Lehre findet sich aber bei keinem Gnostiker
und zerstört die gnostische Grundlehre, daß der unbekannte
Gott dem menschlichen Geiste nicht fremd ist, dieser vielmehr zu ihm
gehört und lediglich von der Verdunkelung
—————
(42, 1), und habe den zwei Prinzipien Cerdos ein
drittes hinzugefügt. Auch eine besondere Sekte der Cerdonianer, an
sich nicht unwahrscheinlich, ist bei Epiphanius nur eine Folgerung.
¹ Im Texte (Kap.
VI § 2) habe ich vermutungsweise eine Abhängigkeit
Marcions von Cerdo bei der Lehre von der Materie und vom Fleisch
geäußert, aber hinzugefügt, daß sich diese
Marcionitischen Lehren auch ohne Rekurs auf Cerdo erklären lassen.
38*
Beilage II: Cerdo und Marcion
befreit werden muß, in
der ihm sein Gott unbekannt geworden ist ¹.
Cerdo war also ein syrischer Vulgärgnostiker
wie Satornil. Man wird der römischen Quelle Glauben schenken
dürfen, daß er auf Marcion in Rom einen erheblichen
Einfluß ausgeübt hat, und man wird untersuchen müssen,
an welchen Stellen der Lehre Marcions dieser Einfluß etwa
nachweisbar ist ². Allein das braucht man dem Irenäus nicht
zu glauben, daß die bewegende Seele der Auffassung Marcions vom
Christentum, der Gegensatz von Gerechtigkeit und Güte, schon
Cerdos Lehre bestimmt hat und daß Marcion einfach sein Diadoche
gewesen ist. Die kirchlichen Polemiker hatten ein begreifliches
Interesse, Marcion und seine große Kirche auf den (syrischen)
Gnostizismus zurückzuführen, und damit hat ja schon Justin
begonnen, indem er Marcion als Dritten neben Simon Magus und Menander
gestellt hat ³.
Marcion kann von verschiedenen Seiten Einflüsse
erfahren haben — doch fordert seine Lehre weniger als die irgendeines
anderen Häretikers dazu auf, nach besonderen Quellen zu
spüren —; aber als sein Lehrer
kommt nur Paulus in Betracht. Von ihm ist er ausgegangen, in ihn hat er
sich versenkt, nach ihm hat er das Evangelium ausgewählt, dem er
folgte, und er hat ihm den Schlüssel zum Verständnis Christi
und seiner Predigt geboten. Wenn die alte Verkündigung und die
große Kirche in Johannes dem Täufer den Vorläufer
Christi gesehen
—————
¹ Anders urteilt über das
Verhältnis von Marcion und Cerdo Hilgenfeld,
Ketzergeschichte S. 316 ff, s. auch S. 25 f.
² Eine nachweisbar falsche Unterscheidung
bietet Epiphanius, wenn er behauptet, Marcion habe den zwei Prinzipien
Cerdos (dem unsichtbaren guten Gott und dem sichtbaren schlechten
Weltschöpfer) als drittes Prinzip und zwar als mittleres(!) den
Teufel hinzugefügt. Hiernach wäre der Teufel bei Marcion
besser als der Weltschöpfer. — Sophronius in der Epist. Synodica
stellt neben Valentin als Zeitgenossen „Cerdo und Sacerdo“. Cotelerius (Ecclesiae Graecae
Monumenta, p.
627) vermutet scharfsinnig, er habe Κέρδων ἀκέρδων geschrieben; aber schrieb er
nicht Κέρδων καὶ Μαρκίων?
³ Lediglich als Kuriosum sei erwähnt,
daß man auf der Basis Capitolina (CIL VI, 1 p. 179 ff) ann. 136
p. Chr. (p. 181 Col. 3 Z. 1 f) liest: „Regio XIV Vico Larum Ruralium D
Junius DL Cerdo“, u. l. c. Z. 31 f: „Vico Pacrai ...] ..... L Ligarius
LC [Ma]rcion“.
39*
Beilage II: Cerdo und Marcion
hat, ohne den sie sich die
Erscheinung Christi gar nicht zu denken vermochte, so strich Marcion
diesen Vorläufer, aber er gab Christus einen Nachfolger von
ungleich größerer Bedeutung. Die Christenheit vor
Irenäus ist dem Heidenapostel nicht gerecht geworden; seine
Schätzung bei Marcion kann man auch als Reaktion dagegen
auffassen. Daß aber schon Cerdo ein Paulusschüler wie
Marcion war, davon hören wir nichts Sicheres.
—————
Letzte
Änderung
am 14. Juli 2011